Ngày 103 · Cái bẫy của “chỉ một lần này thôi”

Bài học

Một suy nghĩ nhỏ nhưng nguy hiểm

Trong công việc và cuộc sống, nhiều rắc rối lớn bắt đầu từ một suy nghĩ tưởng như vô hại: “chỉ một lần này thôi”. Đó là một lời biện minh đầy cám dỗ cho một hành động sai. “Chỉ một lần này thôi, để đạt chỉ tiêu, tôi sẽ điều chỉnh số liệu.” “Chỉ một lần này thôi, tôi sẽ làm ngơ trước một việc không đúng.”

Cái bẫy nằm ở chỗ: cái giá của một lần sai dường như rất thấp, khiến ta dễ quên con đường này dẫn tới đâu. Một khi đã bước qua một ranh giới đạo đức, việc giữ nguyên tắc trở nên khó hơn nhiều, vì lần nhân nhượng trước đã làm mềm lý lẽ cho lần nhân nhượng sau.

Vì sao 100% dễ hơn 98%

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ: tuân thủ nguyên tắc của mình 100% thời gian thực ra dễ hơn tuân thủ nó 98%. Khi các bạn cho phép mình thỏa hiệp, dù chỉ một lần, mỗi tình huống sau đó đều trở thành một cuộc thương lượng nội tâm: “lần này có phải ngoại lệ không?”. Sự kiên định tuyệt đối loại bỏ hẳn cuộc thương lượng đó. Giải pháp là hiểu rõ mình đứng ở đâu, mình đại diện cho điều gì, và thiết lập trước những ranh giới cá nhân vững chắc về đúng và sai.

Cám dỗ mang khuôn mặt khác nhau tùy bối cảnh: ở tập đoàn, đó là áp lực làm đẹp con số theo quý; ở doanh nghiệp lớn trong nước, là những mối quan hệ khó từ chối; ở công ty nhỏ, nơi gần như không có giám sát bên ngoài, ranh giới nội tâm của người chủ là hàng rào cuối cùng.

Một ví dụ từ ngành gia công xuất khẩu

“Giao đi anh. Lỗi này khách không phát hiện ngay đâu, mà trễ hạn thì mất điểm với họ ngay lập tức.”

Câu đề nghị đó được đặt lên bàn giám đốc một nhà máy vào tuần cuối quý, khi một lô hàng bị phát hiện có lỗi khó thấy. Giao đi thì đạt chỉ tiêu; giữ lại thì trễ hạn. Anh giữ lô hàng lại và báo thẳng cho khách. Cái giá là thật: nhà máy hụt chỉ tiêu quý, khoản thưởng của cả xưởng, trong đó có của anh, bị cắt, và anh phải ngồi giải trình trước tổng giám đốc về một quý không đạt. Không có phần thưởng nào đến ngay sau lựa chọn đó. Nhưng từ quý ấy, không ai trong xưởng còn hỏi lỗi cỡ nào thì được cho qua; mọi người đã biết câu trả lời. Với anh, không có “lần này” nào hết.

Lưu ý

• “Chỉ một lần này thôi” hiếm khi dừng lại ở một lần; mỗi ngoại lệ đều hạ thấp ngưỡng cho ngoại lệ kế tiếp.
• Một ranh giới đạo đức rõ ràng, được giữ tuyệt đối, thực ra giải phóng các bạn khỏi sự dằn vặt nội tâm trong mỗi tình huống khó.
• Lựa chọn của người lãnh đạo trong những khoảnh khắc này được đội ngũ quan sát; nó âm thầm định hình chuẩn mực đạo đức của cả tổ chức.

Xem video